Iemand die ik ken heeft zijn eigen leven genomen. Een briljante en geliefde man. Niemand zag het aankomen, en toen was hij er ineens niet meer.
Wat overblijft zijn vragen. Hoe kan iemand met zo’n helder hoofd, zo’n rijk leven, tot die keuze komen? Hoge intelligentie beschermt over het algemeen tegen suïcide, dat laat onderzoek keer op keer zien. Maar hooggevoeligheid, autisme, trauma en eenzaamheid kunnen dat risico juist weer flink verhogen. Waarom nemen mensen hun eigen leven? En wat doet hoogbegaafdheid hierin?
Waarom nemen mensen hun eigen leven?
Er zijn veel theorieën, en dus meerdere wegen die naar suïcide leiden. Er zijn medische redenen: bij het merendeel van de mensen die zichzelf doden speelde een depressie, vaak samen met verslaving. De psychiater Edwin Shneidman, grondlegger van de suïcidologie, noemde de kern ervan ‘psychache’: een psychische pijn die zo groot wordt dat de dood de enige manier lijkt om hem te stoppen. Het gaat zelden om dood willen zijn. Het gaat bijna altijd om niet meer zó willen leven.
Maar waar komt die pijn vandaan? Als systemisch coach kijk ik naar wat ik systemische belasting noem. Belasting die niet in dit leven is ontstaan, maar erin is meegenomen.
Als kind land je in een nest. Op een bepaalde plek, in een bepaalde tijd, bij bepaalde mensen. Die plek is bijna nooit schoon. Ouders hebben hun eigen overlevingsstrategie. In de familiegeschiedenis zijn dingen gebeurd die nooit zijn afgerond: uitsluiting, verraad, een verlies waar niet om gerouwd is, oorlog die niet is verteld.
Een kind kijkt wat de ouders doen. En uit loyaliteit, zonder dat het dat weet, kiest het een last om mee te dragen. Het neemt iets over van vader of moeder, of van iemand die er niet mocht zijn.
Dit gebeurt vaak in de eerste vijf levensjaren. Rond het vijfde jaar wordt het actieve geheugen grotendeels gewist. Psychologen noemen dat childhood amnesia: de meeste mensen herinneren zich vrijwel niets van vóór hun derde of vierde jaar. Maar het onderbewuste gaat gewoon door met de taak die het op zich heeft genomen. De herinnering is weg, de opdracht blijft.
Zo ontstaat een pijn in de onderstroom. Die pijn stopt niet. Hij stuurt, onzichtbaar, veel van wat iemand doet. En als hij te groot wordt, voelt hij ondraaglijk.
Sisyfus: de steen moet de berg op
Denk aan de sage van Sisyfus. Hij werd gestraft en moest een steen de berg op rollen. Telkens als hij bijna boven was, rolde de steen terug het dal in. En hij begon opnieuw.
Bij mensen is die berg vaak te herkennen als de ‘andere kant’ van de duisternis. Wat iemand het hardst bestrijdt, wordt zichtbaar in wat hij het meest doet.
Strijd tegen afwijzing uit zich vaak in liefde geven.
Strijd tegen de dood uit zich in aandachtig leven, in elke dag volledig willen benutten.
Strijd tegen uitsluiting misschien wel door de outcast met verve te spelen, om te laten zien dat je heus niet uitgesloten wordt.
Van buiten ziet dat er prachtig uit. Een warm mens, een bevlogen mens, een eigenzinnig mens. Niemand ziet de steen.
Het lukt niet meer
De steen telkens de berg oprollen kost veel energie. En het moet altijd lukken, want de andere kant van de berg is de duisternis. Totdat het niet meer lukt.
Er komt extra stress bij. Een verlies, een burn-out, een relatie die breekt. Uitputting. Uitzichtloosheid. De Schotse suïcideonderzoeker Rory O’Connor heeft laten zien dat niet hopeloosheid op zich de sterkste voorspeller is, maar het gevoel gevangen te zitten: geen uitweg en geen redding.
Dan komt iemand mentaal voor een keuze te staan. Rol ik met de steen mee naar beneden, de duisternis in? Of neem ik mijn eigen leven? Voor wie zijn hele bestaan heeft gebouwd op het niet in die duisternis vallen, kan het tweede voelen als de minder erge keuze.
Wat maakt hoogbegaafd en suïcide anders?
Voor zover we het weten, sterven hoogbegaafden niet vaker door suïcide dan andere mensen. Zeker weten doen we het niet: suïcide wordt nauwkeurig geregistreerd, hoogbegaafdheid niet. Maar wat er is aan onderzoek wijst niet op een hoger cijfer. Dat is opvallend, want hoge intelligentie geldt als beschermend. Grote Zweedse cohortstudies, met honderdduizenden mensen die tientallen jaren zijn gevolgd, laten zien dat een hoger IQ samengaat met een lager risico, in elk geval bij mannen.
De verklaring is niet ingewikkeld. Hoogbegaafden hebben gemiddeld betere levensomstandigheden, meer probleemoplossend vermogen, minder impulsiviteit en risicogedrag, een lager risico op psychose, en ze vinden makkelijker de weg naar goede zorg.
Maar een gemiddelde beschermt niet iedereen. Als de meeste hoogbegaafden veiliger zijn en het cijfer toch niet lager uitvalt, dan betekent dat maar één ding: als het misgaat, gaat het heel erg mis.
Hoogbegaafden beleven suïcidale gedachten vaak anders. Minder vaak als een impuls of een somber moment. Vaker als een doordacht, soms filosofisch of existentieel argument: zinloosheid, de oneindige herhaling van pijn, een morele afweging. “Als dit het leven is, is stoppen logisch.” Het denkvermogen dat normaal beschermt, kan een uitweg dicht-redeneren.
Het lijden zit vaak in betekenis. Naast depressie spelen thema’s die bij anderen minder centraal staan. Existentiële leegte, het gevoel een onecht leven te leiden, ‘ik pas niet in deze wereld’. Asynchrone ontwikkeling: intellect ver vooruit, emotioneel en sociaal anders getimed. En intensiteit, wat de Poolse psychiater Dabrowski overprikkelbaarheid noemde: alles komt harder binnen, pijn ook.
Systemisch gezien is dat laatste cruciaal. Wie alles intenser voelt, voelt ook de last in de onderstroom harder. Wie scherper ziet, ziet ook scherper wat er in de familie niet klopt. Een hoogbegaafd kind neemt vaak niet alleen een last over, het neemt hem zorgvuldig en volledig over.
En hoogbegaafden zoeken later of anders hulp. Ze vinden dat ze het zelf moeten kunnen. Of ze hebben eerdere hulp ervaren als te simpel, te traag, naast de kwestie. De psycholoog James Webb schreef een heel boek over hoe vaak hoogbegaafden een verkeerde diagnose krijgen, of hoe vaak een echte depressie wordt weggewuifd als ‘gewoon intens’.
Signalen worden makkelijker gemist. Het stereotype ‘slimme mensen redden zich wel’ werkt tegen. De omgeving vraagt niet hoe het gaat. En de behandelaar ziet een welbespraakte, hoog functionerende volwassene, geen acuut risico.
Bepaalde subgroepen dragen een extra verhoogd risico. Het wordt scherper bij hoogbegaafdheid in combinatie met autisme, ADHD of trauma. Bij sterk creatieve profielen, vooral schrijvers, waarvoor het bewijs stevig is. En bij langdurige isolatie samen met een onbehandelde depressie of verslaving.
En heel cru: een hoogbegaafde is beter in uitvoering. De Amerikaanse onderzoeker Tracy Cross, die dagboeken las van hoogbegaafde jongeren die zichzelf doodden, vermoedt dat deze groep beter plant en daardoor vaker slaagt bij een eerste poging. Bewezen is dat nog niet. Herkenbaar is het wel.
Hoe kom je eruit?
Ideeën over zelfdoding kunnen uit verschillende bronnen komen. Maar psychiatrische last, eenzaamheid, isolatie en het gevoel ‘ik hoor nergens bij’ komen bijna altijd terug. De Amerikaanse psycholoog Thomas Joiner laat zien dat twee overtuigingen samen het verlangen naar de dood voeden: “ik hoor er niet bij”, en “ik ben een last voor anderen.”
Daaruit komen lukt je niet zelf, lukt je niet alleen. Je weet namelijk vaak niet wat je aan het doen bent, en het voelt levensbedreigend om ermee te stoppen. De steen loslaten is precies wat je je hele leven hebt geleerd nooit te doen.
In contact met andere mensen en onder begeleiding van een professional, lukt dit wel. Dan kan iemand gaan zien welke last van hem is en welke niet. Wat er in de familie thuishoort bij een ander, en terug mag. Dat is geen quick fix, maar het is wel de weg.
Heb je ideeën over zelfdoding? Weet dat ze echt zijn. Maar weet ook dat ze vaak niet echt over jou of jouw leven gaan. En vraag hulp. Alleen eruit komen lukt nooit, samen met anderen lukt het heel goed.
Bel in nood in Nederland 0800-0113 of in België 1813. Of chat via 113.nl. En vraag een professional om je te helpen. Het zal je leven veel lichter maken.
